Frank Nieuwesteeg, oktober 2024.
Op zondag 1 september vierde de Kleine Boten Club Utrecht zijn 20 jarig bestaan.
De KBC is opgericht in september 2004 en heeft als doel de belangenbehartiging van de particuliere booteigenaren in Utrecht, deskundigheidsbevordering, historische en toeristische informatie te delen en onderlinge hulp en bijstand te bevorderen.
De KBC hield een vaartocht over het Merwedekanaal naar het Landhuis in de Stad, het voormalige buitenhuis van Everhard Meyster, bijgenaamd: “de dolle Jonker”. Na een lunch op het terras van restaurant “Op Zuid” werden quizformulieren met 20 vragen over de Vaartse Rijn en het Merwedekanaal uitgedeeld.
Het Merwedekanaal loopt van Amsterdam naar Gorinchem en is in 1892 in gebruik genomen. De aanleiding was de opening van het Noordzeekanaal. Door deze verbinding kon Utrecht belangrijk aan functie verliezen. De verbinding van Amsterdam met de Lek was weliswaar door het maken van de Keulse Vaart , het stuk tussen Amsterdam en Vianen, verbeterd, maar nog steeds moeizaam. Ondanks dat er verschillende bochten in de Vecht waren rechtgetrokken, en bastion de Morgenster aan de Weerdsingel was gesloopt.
Het traject Amsterdam-Utrecht werd nieuw gegraven, en liep om Utrecht heen om in de Vaartse Rijn uit te komen richting Vianen. Vervolgens kon men naar Gorinchem varen via het Zederikkanaal. Later werd het Amsterdam-Rijnkanaal gegraven op het oude tracé van het Merwedekanaal, van Amsterdam tot Utrecht. Vanaf Oog in Al tot de Vaartse Rijn is het Merwedekanaal zichtbaar in het oorspronkelijke tracé.
Er kon veel nieuwe industrie vestigen langs het Merwedekanaal aan de westkant van Utrecht. Denk aan Cereol (veevoeder), Demka (staal), de Munt en later de villa en werkplaatsen van Jan Jongerius (Forddealer en bedrijfswagens).
In de middeleeuwen liep de Oude Rijn vanuit het centrum van Utrecht naar het westen. Het eerste deel werd gekanaliseerd tot de Vleutense Wetering. Door gering verval slibde deze waterweg snel dicht. Dit loste men op door een kanaal te graven van de Vleutense Wetering naar de Leidse Rijn , zoals het verbeterde stuk Oude Rijn nu heette. Dit is nu het water langs de Billitonkade. Ten Westen van Woerden noemt men het water nog steeds Oude Rijn.
In 1664 werd het traject van Utrecht tot Leiden geopend voor de trekschuitdienst. Hier was grondige voorbereiding aan vooraf gegaan. En wel in een samenwerkingsverband tussen Leiden, Woerden en Utrecht, dat niet zonder slag of stoot ontstond. Het gezamenlijk belang gaf de doorslag. Ondieptes en bochten werden verbeterd, een jaagpad voor het paard dat de schuit trok aangelegd, alsmede rolpalen voor trekkabel in de bochten, en pleisterplaatsen om van paard te wisselen. De trekschuit was van de 17e tot halverwege de 19e eeuw een comfortabele (geen gehots over slechte wegen) en vrij snelle (7km/uur) manier om te reizen. En de dienstregeling was betrouwbaar.
Everhard Meyster
Everhard Meyster(1617- 1679) werd geboren in Utrecht. Over zijn jeugd is weinig bekend. Hij werd jonker genoemd, maar het is niet zeker of hij echt van adel was. Wel was hij vermogend. Hij was katholiek, in die tijd een belemmering voor het verkrijgen van een openbaar ambt.
In Amersfoort was grond goedkoop, vandaar dat hij daar heen verhuisde in 1641. Hij huwde Agatha van Dam, en ze kregen 3 kinderen. Naast zijn stadshuis in Amersfoort kocht hij 2 landgoederen, “Nimmerdor” en “Doolomberg”. Hij steunde zijn buurman Jacob van Kampen, de bouwer van het stadhuis (paleis op de Dam) van Amsterdam toen deze een conflikt met zijn opdrachtgevers had. Everhard was heetgebakerd, had overal een mening over en wilde graag gelijk krijgen.
Hij publiceerde in zijn leven een onafgebroken stroom pamfletten en publicaties. Een bekende uitspraak van hem:
“ Als ik eens dood zal zijn, dan zal men van mij zeggen,
Die brother had gelijk, we kunnen het niet weerleggen…”
de Amersfoortse kei
In 1661 hield hij een weddenschap in de kroeg. Hij zou de Amersfoorters wel zo gek krijgen om ze een grote zwefkei op de hei de stad in te laten trekken. Ze zouden beloond worden met bier en krakelingen. De inzet was 3000 florijnen, en fors bedrag in die tijd! En het lukte Amersfoorters! Men had niet direct door dat de betekenis van het woord “kei” ook “gek” is, en keitrekken staat voor verlossen van dwaasheid. Uiteindelijk blijkbaar wel, en Everhard verhuisde naar Utrecht. Daar bouwde hij het huis “de Krakeling” op Achter Sint Pieter met stallen in de Keistraat. De deurbel heeft de vorm van een krakeling, in de bordestrap zijn slangen gesmeed(staat voor laster). Op de gevel de spreuk “Coelo Musa Beat “, hemelse muze brengt zegen. In de gevel van de stallen was een kei gemetseld.
Burgemeester Moreelse liet in 1664 een uitbreidingsplan maken voor Utrecht. Everhard maakte hier in 1670 een nog fraaier plan van, met zelfs een kanaal naar de Zuiderzee en een haven ter plaatse van het Griftpark. Om een oogje in het zeil te houden op de uitbreiding bouwde hij een landhuis langs de Leidse Rijn, genaamd “Oog in Al” . Nu, na verbouwingen heet het” Landhuis in de Stad”, en er is nu een restaurant en zalencentrum gevestigd.
Helaas, er volgden tijden van economische neergang, en van de uitbreidingsplannen kwam weinig terecht. Enkele grachten werden wel gegraven en in de 18e eeuw werden deze door hoveniers gebruikt om hun teelt naar de markt te varen. De Kruisvaart is hier nog van over. Rond het voormalig landhuis van de “Dolle Jonker” werd veel later, in de eerste helft van de 20e eeuw, de buitenwijk “Oog in Al” gebouwd.
Andere bezienswaardigheden langs het Merwedekanaal in Utrecht : het oude Muntgebouw, de Muntbrug uit 1887, Molen de Ster met werf, schipperscafé Kanaalzicht, de Veilinghaven met historische schepen, villa Jongerius, en Mobach keramiekwerkplaats.
Dit artikel is een samenvatting van de lezing door Frank Nieuwesteeg op 1 september 2024 in zaal “de Dolle Jonker” van Landhuis in de Stad, voor de Kleine Boten Club Utrecht.
Bronnen en adressen:
www.kleinebotenclubutrecht.nl
www.landhuisindestad.nl
www.villajongerius.nl
www.molendester.nu
www.opzuidutrecht.nl
www.mobach-keramiek.nl
wikipedia, diverse onderwerpen
De dolle Jonker. Leven en werken van Everhard Meyster. Dianne Hamer en Wim Meulenkamp Uitgeverij Bekkink, Amersfoort.
Conflicten bij de aanleg trekvaart Utrecht-Leiden. Marloes Wellenberg Tijdschrift Oud-Utrecht juni 2024.
